Criminological Characteristics of Juvenile Delinquency: Current State, Trends, and Preventive Significance
Annotation / Abstract
Abstract. This scientific article provides a comprehensive criminological analysis of juvenile delinquency, its socio-legal nature, formation factors, and contemporary trends. It scientifically examines the causes and conditions of offenses and crimes committed by minors, along with the influence of the family, educational institutions, the mahalla (local community), and the information environment. The article develops constructive proposals and practical recommendations aimed at improving preventive measures, strengthening individual approaches, and enhancing the integration model of "family-education-mahalla".
Full text
Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligining holati muayyan vaqt mobaynida qayd etilgan jinoyatlar soni bilan ifodalanadi. Jinoyatchilik darajasi esa aholi soniga nisbatan aniqlanadi.
Amaliyot tahlillari shuni koʻrsatadiki, voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etiladigan jinoyatlar orasida:
- oʻgʻrilik;
- talonchilik;
- bezorilik;
- tan jarohati yetkazish;
- giyohvandlik vositalari bilan bogʻliq jinoyatlar;
- kiberjinoyatchiliklarda ishtirok etish holatlari
nisbatan koʻproq uchraydi.
Soʻnggi yillarda axborot texnologiyalarining rivojlanishi natijasida Internet orqali sodir etiladigan huquqbuzarliklar, onlayn firibgarlik, kiberbulling va virtual tahdidlar ham oʻsmirlar ishtirokida sodir etilayotgan jinoyatlar qatoriga kirmoqda.
Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi dinamikasi jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy holat, tarbiyaviy muhit, huquqiy madaniyat darajasi va profilaktika tizimi samaradorligiga bogʻliq holda oʻzgarib boradi.
Iqtisodiy qiyinchiliklar, migratsiya jarayonlari, oilaviy ajrimlar, ishsizlik va maʼnaviy inqiroz holatlari oʻsmirlar jinoyatchiligi oʻsishiga olib keluvchi asosiy omillardan hisoblanadi.
Shu bilan birga, davlat va jamoat tashkilotlari tomonidan profilaktika ishlarining kuchaytirilishi, yoshlarning boʻsh vaqtlarini mazmunli tashkil etish, sport va madaniy tadbirlarga jalb qilish jinoyatchilikning pasayishiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi.
Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi tarkibida mulkiy jinoyatlar yetakchi oʻrinni egallaydi. Bu holat, asosan, moddiy ehtiyojlar, yengil yoʻl bilan daromad topish istagi va nosogʻlom muhit taʼsiri bilan izohlanadi [1].
Shuningdek, guruh boʻlib jinoyat sodir etish holatlari ham yuqori ulushni tashkil etadi. Oʻsmirlar koʻpincha tengdoshlar taʼsirida, oʻzini koʻrsatish yoki guruhda mavqe qozonish maqsadida jinoyat sodir etadilar.
Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi shaharlashuv darajasi yuqori boʻlgan hududlarda nisbatan koʻproq kuzatiladi. Bu holat shahar muhitida ijtimoiy nazoratning susayishi, Internet va axborot taʼsirining kuchliligi, turli norasmiy guruhlar faoliyati bilan bogʻliq.
References
Foydalanilgan manbalar
- Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. – T.: Adolat, 2025.
- Oʻzbekiston Respublikasining “Huquqbuzarliklar profilaktikasi toʻgʻrisida”gi qonuni // Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami.
- Oʻzbekiston Respublikasining “Bola huquqlarining kafolatlari toʻgʻrisida”gi qonuni // Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami.
- Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 16-mayda qabul qilgan “Voyaga yetmaganlar oʻrtasida huquqbuzarliklarning oldini olish va ularning nazoratsizligini bartaraf etish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-183-son qarori.
- Ismailov I., Qoʻldoshev A. Kriminologiya: Darslik. – T.: Oʻzbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2020. – 320 b.
- Рустамбаев М.Ҳ. Ўзбекистон Республикаси Жиноят ҳуқуқи курси. 5-том: Жазо ва уни тайинлаш. Вояга етмаганлар жавобгарлиги хусусиятлари. – Т.: Илм-зиё, 2018.
- Закирова М. Вояга етмаганлар жиноятчилигининг олдини олишда маҳалла институтининг роли // Ҳуқуқ ва бурч, 2022. – №4. – Б. 45–50.
- Долгова А.И. Криминология: Учебник для вузов. – М.: Норма, 2019. (Глава: Преступность несовершеннолетних).
- Shoemaker, D. J. (2020). Theories of Delinquency: An Examination of Explanations of Delinquent Behavior. Oxford University Press.
APA
Vancouver
Authors
O'zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti