Legal Regulation of Operational-Search Measures for the Prevention of Cybercrime: A Criminological Analysis
Annotation / Abstract
Abstract. This scientific article analyzes the criminological and legal aspects of regulating operational- search measures aimed at preventing cybercrime. From a criminological perspective, the article examines the causes and conditions of cybercrime, the personality of offenders, victimological factors, the criminogenic situation within the digital environment, and mechanisms of cybercrime prevention.
Full text
Kiberjinoyatchilikning oldini olishda tezkor-qidiruv tadbirlarini huquqiy tartibga solishning kriminologik jihatlarini tahlil qilish, xorijiy davlatlar tajribasini oʻrganish hamda milliy qonunchilikni takomillashtirish boʻyicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqish mazkur tadqiqotning dolzarbligini belgilaydi [12].
Kriminologik nuqtai nazardan, kiberjinoyatchilikning ijtimoiy xavfliligi anʼanaviy jinoyat turlariga nisbatan ancha yuqori hisoblanadi [18]. Chunki bu jinoyatlar axborot-kommunikatsiya texnologiyalari orqali amalga oshirilib, jamiyat, davlat va shaxs manfaatlariga bir vaqtning oʻzida katta miqdorda zarar yetkazishi mumkin. Kiberjinoyatchilikning oʻziga xos xususiyati shundaki, u moddiy hudud bilan cheklanmaydi, virtual makonda amalga oshiriladi hamda transmilliy xarakterga ega boʻladi [19]. Shu sababli uni aniqlash, oldini olish va fosh etish jarayoni anʼanaviy jinoyatlarga nisbatan murakkabroq hisoblanadi.
Kriminologik jihatdan kiberjinoyatchilikning xavfliligi, avvalo, qisqa vaqt ichida juda katta miqdorda moddiy zarar keltirishi [20] bilan izohlanadi. Masalan, birgina ransomware yoki bank tizimiga qilingan kiberhujum orqali millionlab foydalanuvchilarning maʼlumotlari oʻgʻirlanishi, moliyaviy tizim izdan chiqishi yoki davlat axborot resurslari faoliyati buzilishi mumkin [7; 8; 9]. Bu esa kiberjinoyatchilikni iqtisodiy xavfsizlikka tahdid soluvchi omilga aylantiradi. Ayrim holatlarda bir nafar jinoyatchi yoki kichik guruh global miqyosda minglab insonlarga zarar yetkazishi mumkinligi kiberjinoyatchilikning yuqori ijtimoiy xavfliligini koʻrsatadi.
Kiberjinoyatchilikning yana bir muhim xususiyati jinoyatni masofadan turib sodir etish imkoniyati mavjudligidir. Jinoyatchi boshqa davlat hududida turib ham serverlarga noqonuniy kirishi, fishing xabarlar yuborishi, zararli dastur tarqatishi yoki moliyaviy firibgarlikni amalga oshirishi mumkin.
References
Foydalanilgan manbalar
- Oʻzbekiston Respublikasining 2023-yil 30-aprelda qabul qilingan yangi tahrirdagi Konstitutsiyasi // URL: http://www.lex.uz (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 05.05.2026).
- Oʻzbekiston Respublikasining 2003-yil 11-dekabrda qabul qilingan “Axborotlashtirish toʻgʻrisida”gi 560-II-son qonuni // Elektron manba: URL: http://www.lex.uz (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 06.05.2026).
- Oʻzbekiston Respublikasining 2012-yil 25-dekabrda qabul qilingan “Tezkor-qidiruv faoliyati toʻgʻrisida”gi OʻRQ-344-son qonuni // Elektron manba: URL: http://www.lex.uz (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 07.05.2026).
- Oʻzbekiston Respublikasining 2022-yil 15-aprelda qabul qilingan “Kiberxavfsizlik toʻgʻrisida”gi OʻRQ-764-son qonuni // Elektron manba: URL: http://www.lex.uz (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 08.05.2026).
- Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktyabrdagi PF-6079-son “Raqamli Oʻzbekiston – 2030 strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi farmoni // URL: http://www.lex.uz (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 09.05.2026).
- Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 17-fevralda qabul qilgan “Sunʼiy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-4996-son qarori // URL: http://www.lex.uz (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 10.05.2026).
- Бастрыкин А.И. Расследование преступлений в сфере компьютерной информации. – Санкт-Петербург: Юридический центр, 2021. – 368 с.
- Brenner S.W. Cybercrime and the Law: Challenges, Issues and Outcomes. — Boston: Northeastern University Press, 2012. – URL: https://aspenpublishing.com (Электрон манбага мурожаат қилинган вақт: 11.05.2026).
- Federal Bureau of Investigation. Internet Crime Report 2024. — URL: https://www.fbi.gov/news/press-releases/fbi-releases-annual-internet-crime-report (Электрон манбага мурожаат қилинган вақт: 12.05.2026).
- Ismailov I., Ziyodullayev M. Kriminologiya: Darslik. – Toshkent: Oʻzbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2019. – 496 b.
- Каримов М.М. Кибержиноятчилик профилактикасининг криминологик муаммолари. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2020. – 276 б.
- Лунеев В.В. Криминология: Учебник. – Москва: Юрайт, 2020. — 686 с.
- Мирзаев У.Т. Тезкор-қидирув фаолиятида электрон далиллар билан ишлашнинг процессуал хусусиятлари. – Тошкент: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2023. – 224 б.
- Россинская Е.Р. Судебная компьютерно-техническая экспертиза. – Москва: Норма, 2022. – 344 с.
- Рустамбаев М.Х. Ўзбекистон Республикаси Жиноят ҳуқуқи курси. Том 5. Ахборот технологиялари соҳасидаги жиноятлар. – Тошкент: ИЛМ ЗИЁ, 2021. – 384 б.
- Саидов А.Х., Очилов Б. Ахборот хавфсизлиги ва киберҳуқуқ муаммолари. – Тошкент: Адолат, 2021. – 312 б.
- Турсунов А.С. Кибержиноятчиликка қарши курашишнинг ҳуқуқий ва ташкилий асослари. – Тошкент: ТДЮ нашриёти, 2022. – 268 б.
- Wall D.S. Cybercrime: The Transformation of Crime in the Information Age. – Cambridge: Polity Press, 2007. – 278 p. – ISBN: 978-0745630636. – URL: https://www.amazon.com/Cybercrime-Transformation-Crime-Information-Age/dp/0745627366 (Электрон манбага мурожаат қилинган вақт: 06.12.2021).
- Wall D.S. Cybercrime: The Transformation of Crime in the Information Age. — Cambridge: Polity Press, 2007. — URL: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1066922 (Электрон манбага мурожаат қилинган вақт: 13.05.2026).
- Yar M. Cybercrime and Society.; Wall D.S. Cybercrime: The Transformation of Crime in the Information Age. — URL: https://uob.edu.ly/ (Электрон манбага мурожаат қилинган вақт: 14.05.2026).
APA
Vancouver