Criminological Criteria for Assessing the Effectiveness of Social Prevention
Annotation / Abstract
Abstract. The article analyzes the theoretical, legal, and methodological problems of criminological evaluation of social prevention effectiveness within the crime prevention system. The author exposes the shortcomings of the traditional statistical evaluation system and proposes novel scientific criteria for determining the level of stabilization of the criminogenic situation and ensuring criminological security.
Full text
Shu bilan bir qatorda, milliy kriminologiyada viktimologik va deviantologik yoʻnalishlarning rivojlanishiga ulkan hissa qoʻshgan olima Q.R. Abdurasulova profilaktik samaradorlikni shaxs deviantligining shakllanish omillari bilan bogʻlaydi va baholash indikatorlari tizimiga jamiyatdagi axloqiy-huquqiy muhit indikatorlarini olib kirishni taklif etadi [13]. Oʻz navbatida, G.A. Axmedov profilaktika muammolarini bevosita mikroijtimoiy muhit va mahalla institutining salohiyati orqali tahlil qilib, prevensiyaning natijadorligini mahalliy darajadagi ijtimoiy nizolar va oilaviy-maishiy muhitdagi kelishmovchiliklarning barvaqt hal etilish koeffitsiyenti bilan oʻlchash lozimligini taʼkidlaydi [14].
Olimlarning yuqorida keltirilgan ilmiy qarashlari va konseptual yondashuvlari ijtimoiy profilaktikaning nazariy poydevorini yaratishda beqiyos ahamiyatga ega boʻlsa-da, ularning aksariyati anʼanaviy jinoyatchilik modellari ustuvor boʻlgan davrda shakllantirilgan. Bugungi kunda esa ijtimoiy profilaktikaning transformatsiyalashib borayotgan kriminogen vaziyatga, ayniqsa, raqamli makonga koʻchgan kriminal tahdidlar: kiberjinoyatchilik, fishing, kripto-aktivlar bilan bogʻliq firibgarliklar va globallashuv taʼsirida yuzaga kelayotgan yangi deviant xulq-atvor shakllari: raqamli marginalizatsiya, virtual destruktiv submadaniyatlar rivojlangan sharoitdagi taʼsirini baholovchi kompleks kriminologik mezonlar tizimi nazariy jihatdan ham, amaliy-huquqiy jihatdan ham hali toʻlaqonli shakllantirilmagan. Bu esa raqamli kriminogen voqelikning oʻziga xos xususiyatlarini, uning yashirinlik darajasi nihoyatda yuqoriligini va anʼanaviy hududiy chegaralarga ega emasligini inobatga olgan holda, ijtimoiy profilaktika samaradorligini baholashning mutlaqo yangi, sof kriminologik va prognostik mezonlarini doktrinal darajada ishlab chiqishni taqozo etmoqda.
Ijtimoiy profilaktika samaradorligi – bu tizimli chora-tadbirlar natijasida kriminogen omillarning neytrallashtirilishi, aholining huquqiy himoyalanganlik darajasining oshishi va jamiyatda barqaror kriminologik xavfsizlik muhitining qaror topishi.
Bugungi kunda ushbu tizimni baholashda quyidagi ikkita doktrinal ziddiyat mavjud:
“Statistik paradoks”: Maʼlum bir hududda qayd etilgan jinoyatlar sonining kamayishi profilaktikaning kuchayganini emas, balki huquqni muhofaza qiluvchi organlarning jinoyatlarni yashirishga boʻlgan intilishini yoki aholining ushbu organlarga boʻlgan ishonchi pasayganligini koʻrsatishi mumkin.
References
Foydalanilgan manbalar
- Vienna Declaration on Crime and Justice: Meeting the Challenges of the Twenty-first Century. General Assembly resolution 55/59. URL: https://www.unodc.org.
- Salvador Declaration on Comprehensive Strategies for Global Challenges: Crime Prevention and Criminal Justice Systems and Their Development in a Changing World. General Assembly resolution 65/230. URL: https://www.unodc.org.
- Guidelines for the Prevention of Crime. ECOSOC Resolution 2002/13. URL: https://www.unodc.org.
- O‘zbekiston Respublikasining “Huquqbuzarliklar profilaktikasi to‘g‘risida” 2014.14.05dagi O‘RQ-371-son qonuni. URL: https://lex.uz.
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi jamoat xavfsizligi konsepsiyasini tasdiqlash va uni amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2021.29.11dagi PF-27-son farmoni. URL: https://lex.uz.
- O‘zbekiston Respublikasi jamoat xavfsizligi konsepsiyasi (O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 29-noyabrdagi PF-27-son farmoniga 1-ilova). URL: https://lex.uz.
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Huquqbuzarliklar profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2017.14.03dagi PQ-2833-son qarori. URL: https://lex.uz.
- Аванесов Г.И. Теория превенции преступности и социальный контроль // Вестник Академии МВД. – М., 2015. – №2. – С. 45–52.
- Антонян Ю. Личность преступника и превентивная психология: Криминологический анализ. – М.: Норма, 2019. – С. 112–118.
- Кудрявцев В.Н. Борьба мотивов в преступном поведении и превентивное воздействие. – М.: Юрид. лит., 2009. – С. 84.
- Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasining jinoyat siyosati va huquqbuzarliklar profilaktikasining doktrinal asoslari: Darslik. – T.: IIV Akademiyasi, 2020. – B. 142–150.
- Ismailov I. Huquqbuzarliklar profilaktikasi tizimi samaradorligini kriminologik baholash metodologiyasi // Huquq va burch. – T., 2017. – №6. – B. 14–21.
- Abdurasulova Q.R. Deviant xulq-atvor kriminologiyasi va voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi prevensiyasi muammolari. – T.: TDYUU, 2016. – B. 98–105.
- Axmedov G.A. Mahalla tizimida ijtimoiy profilaktikani tashkil etishning tashkiliy-huquqiy va kriminologik jihatlari: Monografiya. – T.: Yangi asr avlodi, 2022. – B. 76.
APA
Vancouver
Authors
O'zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti