The Essence, Types and Procedure for Conducting Operational-Search Measures in Preventing Cybercrimes: A Comparative Legal Analysis of the Experience of Foreign States
Annotation / Abstract
Abstract. This scientific article analyzes the theoretical and legal essence, types, and procedures of operational-search measures aimed at preventing cybercrime from criminological and comparative legal perspectives. The study examines the transnational nature of cybercrime, as well as the significance of internet monitoring, digital surveillance, handling of electronic evidence, cyber profiling, predictive policing, and artificial intelligence technologies within operational-search activities. In addition, based on the experience of the United States, European, the Russian Federation, South Korea, China, Japan, the United Kingdom, and Singapore, a comparative analysis of operational-search mechanisms used in cybercrime prevention is conducted.
Full text
Bugungi kunda kiberjinoyatchilik jahon miqyosidagi eng xavfli transmilliy tahdidlardan biri sifatida baholanmoqda. Federal Bureau of Investigationning Internet Crime Complaint Center (IC3) 2024-yillik hisobotiga koʻra, 2024-yil davomida AQSHda 859 532 ta kiberjinoyat boʻyicha murojaat qayd etilgan boʻlib, ular natijasida yetkazilgan umumiy zarar 16,6 milliard AQSH dollarini tashkil etgan. Bu 2023-yilga nisbatan 33 foizga oʻsganini koʻrsatadi. Hisobotda fishing, extortion, shaxsiy maʼlumotlarni buzish va kriptovalyuta bilan bogʻliq investitsiya firibgarliklari eng xavfli jinoyat turlari sifatida qayd etilgan. 2025-yil yakunlari boʻyicha eʼlon qilingan dastlabki xalqaro tahlillarda esa kiberjinoyatchilikdan kelgan moliyaviy zarar yanada ortgani qayd etilmoqda. Jumladan, FBI Internet Crime Report maʼlumotlariga koʻra, 2025-yilda kiberjinoyatlar natijasidagi zarar qariyb 20,9–21 milliard dollarga yetgan. Shuningdek, 2025-yilda IC3 markaziga 1 milliondan ortiq murojaat kelib tushgan boʻlib, eng koʻp uchragan jinoyatlar sifatida fishing, kriptovalyuta firibgarligi, “business email compromise” va “ransomware” hujumlari qayd etilgan [4].
2026-yilning 4 oyi boʻyicha xalqaro tahlillar kiberjinoyatchilik global xavfsizlikka tahdid soluvchi eng xavfli transmilliy jinoyat turlaridan biri boʻlib qolayotganini koʻrsatmoqda. Jahon miqyosida raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi, sunʼiy intellekt texnologiyalarining ommalashuvi, cloud infratuzilmalardan foydalanishning kengayishi hamda kriptovalyuta aylanmalarining oʻsishi kiberjinoyatchilikning yangi va murakkab shakllarini keltirib chiqarmoqda. Xalqaro tahlil markazlari, axborot xavfsizligi kompaniyalari va huquqni muhofaza qiluvchi organlar maʼlumotlariga koʻra, 2026-yilning aprel oyiga qadar boʻlgan davrda “deepfake” texnologiyalari orqali firibgarlik, “crypto-currency scam”, “cloud infrastructure attacks” hamda “supply chain cyber attacks” holatlari sezilarli darajada oshgan [16].
Ayniqsa, sunʼiy intellekt texnologiyalarining jinoiy maqsadlarda qoʻllanilishi kiberjinoyatchilikning xavfliligini yangi bosqichga olib chiqmoqda [28]. Ilgari fishing xabarlari texnik va til jihatdan sodda shaklda tarqatilgan boʻlsa, hozirgi vaqtda “generative AI” texnologiyalari yordamida inson psixologiyasiga moslashtirilgan, yuqori ishonch uygʻotuvchi va real tashkilotlar uslubini taqlid qiluvchi xabarlar avtomatik tarzda yaratilmoqda. Bu esa ommaviy fishing kampaniyalarining “sanoat darajasi”ga chiqishiga sabab boʻlmoqda. Kiberjinoyatchilar AI yordamida millionlab elektron pochta manzillari va ijtimoiy tarmoq akkauntlarini tahlil qilib, muayyan shaxsga yoʻnaltirilgan “spear-phishing” hujumlarini amalga oshirmoqdalar.
Shu bilan birga, “deepfake” texnologiyalaridan foydalanib amalga oshirilayotgan firibgarlik holatlari ham keskin koʻpaymoqda. Xususan, ovoz va video tasvirlarni sunʼiy tarzda yaratish orqali bank operatsiyalarini tasdiqlash, tashkilot rahbarlari nomidan soxta topshiriqlar yuborish yoki moliyaviy mablagʻlarni noqonuniy oʻtkazish kabi holatlar xalqaro amaliyotda tobora koʻproq kuzatilmoqda. Bu esa raqamli identifikatsiya va elektron ishonch tizimlariga nisbatan xavflarni kuchaytirmoqda [26; 27].
2026-yilda “cloud infrastructure attacks”, yaʼni bulutli infratuzilmalarga qilingan hujumlar ham kiberjinoyatchilikning eng xavfli yoʻnalishlaridan biri sifatida baholanmoqda. Chunki davlat organlari, bank tizimlari, elektron hukumat platformalari va yirik korporatsiyalar maʼlumotlarni “cloud” muhitda saqlashga oʻtmoqda. Kiberjinoyatchilar esa mazkur infratuzilmalardagi zaifliklardan foydalanib, katta hajmdagi maʼlumotlarni oʻgʻirlash, “ransomware” hujumlarini amalga oshirish yoki xizmat koʻrsatish tizimlarini izdan chiqarishga harakat qilmoqda. Ayniqsa, “supply chain cyber attacks”, yaʼni dasturiy taʼminot va taʼminot zanjiri orqali amalga oshiriladigan hujumlar global kiberxavfsizlikning eng dolzarb muammolaridan biriga aylandi. Bunda jinoyatchilar yirik tashkilotga toʻgʻridan-toʻgʻri hujum qilish oʻrniga, uning dasturiy taʼminot yetkazib beruvchilari yoki texnik hamkorlari orqali tizimga kirib bormoqda.
References
Foydalanilgan manbalar / References
- Brenner S.W. Cybercrime: Criminal Threats from Cyberspace. – Santa Barbara: Praeger Publishers, 2010. – 294 p.
- Creemers R. China's Cybersecurity Law: An Analysis. – Beijing: New America Foundation, 2018. – 74 p.
- Cyber Security Agency of Singapore. Singapore Cyber Landscape 2025. – Singapore, 2025. – 132 p. https://www.csa.gov.sg (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 06.05.2026).
- Federal Bureau of Investigation (FBI). Internet Crime Report 2025. – Washington D.C., 2025. – 87 p. https://www.ic3.gov (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 07.05.2026).
- Holt T.J., Bossler A.M., Seigfried-Spellar K.C. Cybercrime and Digital Forensics: An Introduction. – New York: Routledge, 2022. – 540 p.
- Japan. Basic Act on Cybersecurity. – Tokyo, 2014. https://www.japaneselawtranslation.go.jp (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 05.05.2026).
- Korea Internet & Security Agency (KISA). Cyber Security Report 2025. – Seoul, 2025. – 156 p. https://www.kisa.or.kr (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 08.05.2026).
- National Police Agency of Japan. Cybercrime Situation Report 2025. – Tokyo, 2025. – 98 p. https://www.npa.go.jp (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 09.05.2026).
- People's Republic of China. Cybersecurity Law of the People's Republic of China. – Beijing, 2017. http://www.npc.gov.cn (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 10.05.2026).
- Republic of Korea. Act on Promotion of Information and Communications Network Utilization and Information Protection. – Seoul, 2001. https://elaw.klri.re.kr (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 11.05.2026).
- Singapore. Cybersecurity Act 2018. – Singapore, 2018. https://sso.agc.gov.sg (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 12.05.2026).
- United Kingdom. Investigatory Powers Act 2016. – London, 2016. https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2016/25/contents (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 13.05.2026).
- United States Congress. Computer Fraud and Abuse Act (CFAA), 18 U.S.C. §1030. – Washington D.C., 1986. https://www.law.cornell.edu/uscode/text/18/1030 (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 14.05.2026).
- USA PATRIOT Act. Public Law 107-56. – Washington D.C., 2001. https://www.congress.gov/107/plaws/pub156/PLAW-107pub156.pdf (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 15.05.2026).
- Wall D.S. Cybercrime: The Transformation of Crime in the Information Age. – Cambridge: Polity Press, 2024. – 312 p.
- World Economic Forum. Global Cybersecurity Outlook 2026. – Geneva, 2026. https://www.weforum.org/reports/global-cybersecurity-outlook-2026/ (murojaat qilingan sana: 16.05.2026).
- Батурин Ю.М. Проблемы компьютерной преступности. – Москва: Юридическая литература, 1991. – 248 с.
- Крылов В.В. Информационные компьютерные преступления. – Москва: Норма, 1997. – 286 с.
- Матчанов А.А., Закиров Б.Э. Роль Интерпола в координации международного сотрудничества в борьбе с киберпреступностью // JMBM. – 2022. – № 4. https://cyberleninka.ru/article/n/rol-interpola-v-koordinatsii-mezhdunarodnogo-sotrudnichestva-v-borbe-s-kiberprestupnostyu (мурожаат қилинган сана: 17.05.2026).
- Tursunov A.S. Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashishning huquqiy va tashkiliy asoslari. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2022. – 268 b.
- O‘zbekiston Respublikasining 2003-yil 11-dekabrdagi 560-II-son “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi qonuni. https://www.lex.uz (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 18.05.2026).
- O‘zbekiston Respublikasining 2012-yil 25-dekabrdagi O‘RQ-344-son “Tezkor-qidiruv faoliyati to‘g‘risida”gi qonuni. https://www.lex.uz (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 19.05.2026).
- O‘zbekiston Respublikasining 2022-yil 15-apreldagi O‘RQ-764-son “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi qonuni. https://www.lex.uz (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 20.05.2026).
- O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 30-aprelda qabul qilingan yangi tahrirdagi Konstitutsiyasi. https://www.lex.uz (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 21.05.2026).
- O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. https://www.lex.uz (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 22.05.2026).
- O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2018-yil 24-avgustdagi “Dalillar maqbulligiga oid jinoyat-protsessual qonuni normalarini qo‘llashning ayrim masalalari to‘g‘risida”gi 24-son qarori. https://www.lex.uz (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 22.05.2026).
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktyabrdagi PF-6079-son “Raqamli O‘zbekiston – 2030 strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni. https://www.lex.uz (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 22.05.2026).
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 17-fevraldagi PQ-4996-son “Sun’iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. https://www.lex.uz (Elektron manbaga murojaat qilingan vaqt: 22.05.2026).
- Российская Федерация. Федеральный закон “Об информации, информационных технологиях и о защите информации”. – Москва, 2006. https://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_61798/
- Российская Федерация. Федеральный закон “Об оперативно-розыскной деятельности”. – Москва, 1995. https://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_7519/
APA
Vancouver