Theoretical and Methodological Foundations for Improving Cybercrime Prevention
Annotation / Abstract
Abstract. The article analyzes the regulatory, methodological, and doctrinal foundations of cybercrime prevention in New Uzbekistan. Based on national strategies and a comparative review of foreign approaches (CIS, Asia, Europe, USA), the study integrates contemporary concepts – such as situational prevention and polycentric governance – into the national criminological perspective. The author proposes original definitions for “cyber theft” and “cyber fraud” to be included in the Criminal Code, alongside codifying a distinct principle of ensuring cybersecurity and protecting digital rights.
Full text
Jahon iqtisodiyoti va siyosatida yuz berayotgan geosiyosiy oʻzgarishlar sharoitida kiberxavfsizlik nafaqat texnik masala, balki milliy xavfsizlikning eng muhim tarkibiy qismiga aylandi.
Xalqaro ekspertlarning baholashicha, kiberhujumlar natijasida jahon iqtisodiyotiga yetayotgan yillik zarar miqdori trillionlab AQSH dollarini tashkil etmoqda va bu koʻrsatkich yil sayin ortib bormoqda [3]. Oʻzbekistonda ham soʻnggi yillarda bank kartalaridan oʻgʻrilik, fishing hujumlari, ijtimoiy muhandislik (social engineering) asosidagi firibgarliklar va muhim axborot infratuzilmasiga qaratilgan kibertahdidlar soni keskin oshgani kuzatilmoqda. Bu esa, oʻz navbatida, huquqni muhofaza qiluvchi organlar va qonun chiqaruvchilar oldiga jinoyatchilikka qarshi kurashishning anʼanaviy reaktiv (jinoyat sodir etilgandan keyingi) usullaridan voz kechib, proaktiv (oldini oluvchi) strategiyalarni ishlab chiqish vazifasini koʻndalang qoʻymoqda.
Mazkur mavzuning dolzarbligi shundaki, milliy qonunchiligimizda va huquqiy fanda “kiberjinoyatlar profilaktikasi” tushunchasi, uning metodologik asoslari va amalga oshirish mexanizmlari haligacha toʻliq va tizimli ravishda tadqiq etilmagan. Amaliyotda koʻrilayotgan choralar koʻpincha tarqoq, texnik xarakterga ega boʻlib, jinoyatning asl sabablarini (kriminogen omillarni) bartaraf etishga emas, balki oqibatlarini yumshatishga qaratilmoqda. Shu bois, ushbu maqolada biz kiberjinoyatlar profilaktikasining ilmiy-nazariy mohiyatini ochib berish, milliy va xorijiy tajribani qiyosiy tahlil qilish orqali Oʻzbekiston uchun eng maqbul modelni taklif etishni maqsad qildik. Tahlil davomida Prezident Sh. Mirziyoyevning sohaga oid farmon va qarorlarida belgilangan vazifalar, jumladan, 2022–2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasi [4] va 2023-yil 31-mayda qabul qilgan “Oʻzbekiston Respublikasining muhim axborot infratuzilmasi obyektlari kiberxavfsizligini taʼminlash tizimini takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi qarori asosiy metodologik yoʻnalish sifatida olindi [5].
Kiberjinoyatlar profilaktikasining mohiyatini tushunish uchun avvalo “kiberjinoyat” va “profilaktika” tushunchalarining oʻzaro dialektik bogʻliqligini tahlil qilish lozim. Anʼanaviy kriminologiyada profilaktika (prevention) deganda, shaxsda jinoyat sodir etish qasdi shakllanishining oldini olish, ijtimoiy muhitdagi salbiy omillarni bartaraf etish va jinoyat sodir etish uchun qulay sharoitlarni yoʻqotishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar tushuniladi. Biroq, kibermakon (cyberspace) oʻzining fizik va huquqiy tabiati bilan anʼanaviy jinoyat maydonidan tubdan farq qiladi.
Shu oʻrinda, kiberjinoyatlar profilaktikasining anʼanaviy profilaktikadan farqli jihatlarini belgilab beruvchi quyidagi asosiy omillarni sanab oʻtish lozim topdik:
- Transchegaraviylik (Transnationality) omili. Bunda kiberjinoyatchi jismonan bir davlatda (masalan, Sharqiy Yevropa yoki Janubi-Sharqiy Osiyoda) boʻlib turib, Oʻzbekistondagi bank tizimiga yoki fuqarolarning elektron hamyonlariga hujum qilishi mumkin. Bu esa profilaktika choralarining faqat milliy chegaralar doirasida cheklanib qolishini samarasiz qiladi va xalqaro hamkorlikning yangi darajasini talab etadi. Xalqaro huquqda, xususan, Yevropa Kengashining Budapesht konvensiyasida bu masala markaziy oʻrin tutadi, biroq milliy qonunchilikda transchegaraviy profilaktika mexanizmlari hali toʻliq shakllanmagan [6].
References
Foydalanilgan manbalar / References
- O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Raqamli O'zbekiston - 2030" strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi PF-6079-son farmoni // https://lex.uz/docs/-5030957
- JSST va O'zbekiston Respublikasining 2025-2030 yillarga mo'ljallangan o'zaro hamkorlik strategiyasi - IRIS // https://iris.who.int/bitstreams/c6c42bfa-d5f4-420f-a434-d3a3c4514881/download
- O'zbekistonda raqamli ekotizimni shakllantirish: davlat xizmatlaridan biznesgacha (IT platformalar tahlili). Qurvonaliyev Lazizbe, accessed January 24, 2026 // https://interspp.com/index.php/vsi/article/download/2846/2063/4048
- "O'zbekiston Respublikasining muhim axborot infratuzilmasi obyektlari kiberxavfsizligini ta'minlash tizimini takomillashtirish bo'yicha qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida"gi PQ-167-son qaror // https://lex.uz/docs/-6479190
- "Muhim axborot infratuzilmasi obyektlari kiberxavfsizligini ta'minlash" / Kiberxavfsizlik markazi // https://csec.uz/uz/news/
- Problematic aspects of international cooperation of the Russian Federation on the fight against cybercrime: научной статьи по специальности «Право - КиберЛенинка» // https://cyberleninka.ru/article/n/problematic-aspects-of-international-cooperation-of-the-russian-federation-on-the-fight-against-cybercrime
- Расулев А.К. Ахборот технологиялари ва хавфсизлиги соҳасидаги жиноятларга қарши курашишнинг жиноят-ҳуқуқий ва криминологик чораларини такомиллаштириш: Юрид. фан. д-ри (DSc) ... дис. автореф. – Тошкент, 2018. – 22–23-б.
- Расулев А.К., Саъдуллаев Г.А. Кибер жиноятчилик ва ахборот хавфсизлиги: кадрлар тайёрлаш ва қайта тайёрлаш масалалари // Ўзбекистон Республикаси Судьялар олий мактаби илмий журнали. – 2021. – № 1(48). – Б. 61.
- Рахманов Д. Профилактика киберпреступности. Изучение национального и международного опыта // Bulletin of Science and Practice. – 2024. – Т. 10. – № 1. – С. 449–456.
- Умурзаков Ж. Профилактика киберпреступности: нынешнее состояние и перспективы развития // Russian Journal of Education and Psychology. – 2024. – Т. 15. – № 1. – С. 1–10.
- Евдокимов К.Н. «Противодействие компьютерной преступности: теория, законодательство, практика». – Москва, 2021. – С. 27–28. // https://cyberleninka.ru
- Степанов-Ельцин В.И., Простосердов М.А. Prevention of cybercrime in the Russian Federation: An integrative and comprehensive approaches // Криминологический журнал Байкальского государственного университета экономики и права. – 2015. – 9(2). – С. 265–276. DOI: 10.17150/1996-7756.2015.9(2).265-276.
- Benoit Dupont. "The Polycentric Governance of Cybercrime: The Fragmented Networks of International Cooperation" // https://shs.cairn.info
- Ben Collier, Alice Hutchings. "Cybercrime: A Social Ecology" / Chapter in Book/Report/Conference proceeding (peer-reviewed) // https://www.research.ed.ac.uk/
- Heemeng Ho, Ryan Ko, Lorraine Mazerolle, John Gilmour, Cheng Miao. "Using Situational Crime Prevention (SCP)-C3 cycle and common inventory of cybersecurity controls from ISO/IEC 27002:2022 to prevent cybercrimes" // https://watermark02.silverchair.com
- World Economic Forum 2020: Cybercrime Prevention Principles For ISPs // https://www.issan.org.ng
- Ben Collier, Alice Hutchings. "Cybercrime: A Social Ecology" // School of Social and Political Science // https://www.research.ed.ac.uk
- Heemeng Ho, Ryan Ko, Lorraine Mazerolle, John Gilmour, Cheng Miao. "Using Situational Crime Prevention (SCP)-C3 cycle and common inventory of cybersecurity controls from ISO/IEC 27002:2022 to prevent cybercrimes" // https://watermark02.silverchair.com
- O'zbekiston Respublikasining "Kiberxavfsizlik to'g'risida"gi qonuni // O'zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma'lumotlari milliy bazasi // https://lex.uz/docs/5960604
- "O'zbekiston Respublikasining muhim axborot infratuzilmasi obyektlari kiberxavfsizligini ta'minlash tizimini takomillashtirish bo'yicha qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida"gi PQ-167-son qaror // O'zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma'lumotlari milliy bazasi // https://lex.uz/docs/6479190
- "Muhim axborot infratuzilmasi obyektlari kiberxavfsizligini ta'minlash" // https://csec.uz/uz/news
- The NIS 2 Directive, Final Text // Article 21, Cybersecurity risk-management measures // https://www.nis-2-directive.com/NIS_2_Directive_-_Article_21.html
- Makushev D.I. Problematic aspects of international cooperation of the Russian Federation on the fight against cybercrime // https://cyberleninka.ru
APA
Vancouver
Authors
O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti