Milliy sunʼiy intellekt platformalariga ehtiyojni belgilovchi omillar
Birinchidan, huquqbuzarliklar va jinoyatlarning ayrim turlari qisqa muddat ichida keskin oʻzgarishi mumkin. Ayniqsa, kiberjinoyatlar, internet firibgarligi, jamoat joylarida sodir etiladigan bezorilik, yoshlar oʻrtasidagi huquqbuzarliklar, oilaviy-maishiy nizolar, transport infratuzilmasi bilan bogʻliq xavflar va aholining zich joylashgan hududlaridagi kriminogen holatlar tezkor monitoringni talab qiladi [8].
Ikkinchidan, jamoat xavfsizligini taʼminlashda resurslarni toʻgʻri taqsimlash masalasi dolzarbdir. Profilaktika inspektorlari, patrul-post xizmati, “mahalla yettiligi”, tahliliy boʻlinmalar va boshqa subyektlarning imkoniyatlari cheklangan sharoitda ularni eng xavfli hududlarga, eng dolzarb huquqbuzarlik turlariga va eng muhim ijtimoiy guruhlarga yoʻnaltirish zarur. Sunʼiy intellekt platformasi aynan qaysi hududda, qaysi vaqtda, qaysi turdagi huquqbuzarlik xavfi ortayotganini aniqlash orqali profilaktika kuchlarini oqilona boshqarish imkonini beradi.
“Criminology AI” platformasining konseptual natijasi
Mazkur platformaning birinchi muhim natijasi – kriminogen maʼlumotlar bazasini shakllantirish. Ushbu baza jinoyat va huquqbuzarliklar statistikasi, hududiy kriminogen vaziyat, demografik va ijtimoiy-iqtisodiy koʻrsatkichlar, mahalla darajasidagi jinoyat omillari hamda boshqa maʼlumotlarni yagona tizimga birlashtirish imkonini beradi. Natijada jamoat xavfsizligiga oid qarorlar alohida-alohida axborotlarga emas, balki kompleks maʼlumotlar majmuasiga tayangan holda qabul qilinadi [4].
Ikkinchi natija – xavf omillarini avtomatik aniqlash imkoniyati. “Criminology AI” huquqbuzarliklar sodir boʻlishiga taʼsir qiluvchi ijtimoiy, hududiy, shaxsiy, iqtisodiy, infratuzilmaviy va vaqtga bogʻliq omillarni aniqlaydi. Masalan, muayyan hududda yoshlar bandligining pastligi, tungi yoritishning yetarli emasligi, avvalgi huquqbuzarliklar koʻpligi, spirtli ichimlik savdosi obyektlari zichligi, jamoat joylarida nazorat sustligi yoki oilaviy-maishiy nizolar ortishi xavfni kuchaytiruvchi omillar sifatida koʻrsatilishi mumkin [9].
Uchinchi natija – hududiy xavf xaritalarini shakllantirish. Platforma geografik axborot tizimi asosida mahalla, tuman, shahar yoki aniq obyektlar kesimida kriminogen xavf darajasini aks ettirishi mumkin. Bunday xaritalar profilaktika inspektorlari, hududiy ichki ishlar organlari va mahalla tizimi uchun qaysi joylarda nazoratni kuchaytirish, qaysi hududlarda ijtimoiy profilaktika tadbirlarini faollashtirish, qaysi obyektlar atrofida xavfsizlik choralarini koʻrish zarurligini aniqlashda yordam beradi [7].
Jamoat xavfsizligini taʼminlashdagi amaliy imkoniyatlar
“Criminology AI” platformasidan jamoat xavfsizligini taʼminlashda bir nechta amaliy yoʻnalishda foydalanilishi mumkin.
Birinchi yoʻnalish – mahallalar kesimida xavfsizlik monitoringi. Mahalla Oʻzbekiston huquqbuzarliklar profilaktikasi tizimining eng muhim boʻgʻini hisoblanadi. Platforma mahalladagi huquqbuzarliklar dinamikasi, ijtimoiy muammolar, notinch oilalar, ishsiz yoshlar, jamoat joylari, nizoli vaziyatlar va infratuzilmaviy kamchiliklarni umumlashtirib, profilaktika inspektori va mahalla masʼullariga xavf darajasini koʻrsatishi mumkin [10].
Ikkinchi yoʻnalish – jamoat joylarida xavf omillarini baholash. Bozorlar, savdo markazlari, transport bekatlari, koʻngilochar maskanlar, istirohat bogʻlari, taʼlim muassasalari atrofidagi hududlar koʻp sonli aholining harakatlanishi bilan bogʻliq boʻlgani sababli, u yerda huquqbuzarlik xavfi yuqori boʻlishi mumkin. Platforma bunday hududlarda takroriy holatlar, vaqtga bogʻliq xavflar va mavsumiy oʻzgarishlarni tahlil qilib, xavfsizlik choralarini oldindan belgilashga yordam beradi [11].
Uchinchi yoʻnalish – profilaktika inspektorlari faoliyatini tahliliy qoʻllab-quvvatlash. Har bir profilaktika inspektori oʻz hududidagi real xavf omillarini aniq bilishi, qaysi oilalar, qaysi yosh guruhlari, qaysi obyektlar yoki qaysi koʻchalar profilaktik eʼtiborni talab qilishini koʻra olishi kerak. “Criminology AI” profilaktika inspektoriga katta hajmdagi maʼlumotlar orasidan eng muhim xavf signallarini ajratib beradi [12].